İSTAVRİ KARYESİ’NDE OSMANLI TAHRİR-İ NÜFUS DEFTERLERİ
Türkiye’de yürütülen nüfus hizmetleri, Osmanlı’dan günümüze kadar devam eden uzun bir tarihî geçmişe sahiptir. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan itibaren asker toplamak ve vergi almak maksadıyla belirli periyotlarla tahrir yapılmış ve çeşitli kayıtlar tutulmuştur. Osmanlı’da modern anlamdaki nüfus hizmetleri, 1831 nüfus sayımından sonra Dâhiliye Nezareti bünyesinde Ceride-i Nüfus Nezareti (Sicili Nüfus Nezareti) ve bu işleri sancaklarda yürütecek Defter Nazırlıklarının kurulmasıyla başlamıştır. Osmanlı Devleti’nin ilk nüfus sayımı kapı kapı, köy köy gezilerek H 1247/M 1831 yılında yapılmıştır. Sadece Müslüman erkeklerin yazıldığı bu sayımda kişilerin sosyal konumu, babası-kardeşi-oğlu, boyu, sakalı ve yaşı kayda geçirilmiştir. O dönem erkek nüfusun tespitinde önemli olan gerçek aile reisinin, vergi mükellefinin, askere gidecek kişinin ve nikâh mükellefiyetinin erkek yükümlülüğünde olmasıdır.
Kişilerin tanımında fiziksel özellikleri (boy, saç, sakal, göz, kaş…) verilmiştir. Sakal Niteliği: Kara sakallı, kumral sakallı, kır sakallı, köse/kûseç sakallı, müzellef sakallı, taze sakallı, sarı sakallı şeklinde verilmiştir. Bıyık Niteliği: Kara bıyıklı, ter bıyıklı, kumral bıyıklı, sarı bıyıklı, kır bıyıklı, şeklindedir. Eski belgelerde kişi tanımları yapılırken şu ifadeler yer alırdı: Alil: Hasta. Yekçeşm: Tek gözlü. Hafidi: Torunu. Ter bıyık: Henüz çıkmamış bıyık. Müzellef sakal: Yüzünde yeni yeni tüyler çıkan. Şabb-ı emred: Bıyığı, sakalı henüz çıkmamış genç. Mahlık: Aylık. Mühtedi: Dinini değiştirip Müslüman olmuş. Emeksiz: Üvey evlat. Monla-Molla: Arapça Mevlâna. Eskiden büyük âlimlere verilen isim, büyük kadı, efendi, hoca, medrese talebesi.
1831 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından sonra 1835, 1844, 1852, 1856, 1866, 1876, 1881/82 ve 1905 tarihlerinde bölgesel veya genel nüfus sayımları yapılarak, kayıtların güncel tutulmasına çalışılmıştır.
Ortaya çıkan ihtiyaçlara göre şekillenen nüfus kayıt sistemi, çeşitli aşamalardan geçmiştir. Bu çalışmada Osmanlı’daki nüfus kayıt sistemi “Klasik Tahrir Kayıtları Dönemi”; “Özel Amaçlı Nüfus Kayıt Dönemi” ve “Genel Amaçlı Nüfus Kayıt Dönemi” olarak üç farklı döneme ayrılarak, nüfus hizmetlerinin incelenmesine yeni bir yaklaşım getirilmiştir.
Kayıt sistemindeki değişim, nüfus teşkilatının gelişimiyle de paralellik göstermiştir. Başlangıçta nüfus hizmetlerini yürüten Ceride-i Nüfus Nezareti, 1884’te Nüfusu Umumiye Müdüriyeti’ne dönüştürülmüştür. Bu birim 1889 tarihinde Sicili Nüfusu Ahali İdareyi Umumiyyesi olmuş, 1914 yılında Nüfus Müdüriyeti Umumiyyesi adıyla yeniden revize edilmiştir. 1905 yılında yapılan genel nüfus yazımıyla oluşturulan kayıtlar ve 1914’te yeniden düzenlenen Sicil-i Nüfus Kanunu, cumhuriyet dönemindeki nüfus hizmetlerinin temelini oluşturmuştur.
1600’ler başlarında İstavri çevresinde maden işletmeleri, orman ürünleri ve geçiş yolları önem kazanmaya başlamıştır. Bu dönemde Osmanlı kayıtlarında bölgede Müslüman görevli aileler, tomrukçular ve maden hizmetleriyle ilişkili haneler görülmektedir. Köy nüfusunun bu dönemde henüz küçük fakat stratejik bakımdan önemli bir yerleşim karakteri taşıdığı anlaşılmaktadır. Bu dönem için nüfusun yaklaşık 80–150 kişi arasında olduğu tahmin edilebilir. Bu rakam kesin bir sayım sonucu değil, hane yapısı ve bölgenin ekonomik fonksiyonundan hareketle yapılan ihtiyatlı bir tahmindir. Muhtemelen çok daha fazladır.
Osmanlı döneminde hayvan varlığımızın vergilendirilmek amacıyla sayımı yapılmıştır. Kemal Saylan’ın yazılarından 1876 sayımında Uğurtaşı’nda 10 at, 25 eşek, 24 öküz, 25 inek, 975 keçi ve 635 koyun olduğu görülmektedir.